Banesa e Haxhi dhe Zija Elezit përfaqëson një nga shembujt më domethënës të ndërtimeve qytetare të periudhës së ndërmjetme në Durrës, të ndërtuar në frymën e zhvillimeve të mëdha urbanistike që përfshinë Shqipërinë në fundin e viteve ’20 dhe fillimin e viteve ’30.
Në këtë periudhë, pas tërmetit të vitit 1926 dhe me mbështetjen e Institutit Gjeografik Ushtarak Italian të Firences, qytetet kryesore të vendit iu nënshtruan rilevimeve aerofotogrametrike dhe planeve rregulluese moderne, ku kontribuan emra të njohur të arkitekturës italiane si Armando Brasini, Florestano di Fausto, Gherardo Bosio, Vittorio Ballio Morpurgo, Ferdinando Poggi, Ivo Lambertini dhe Antonio Maraini.
Në këtë kontekst, edhe ndërtimi i banesës së familjes Elezi pasqyron ndikimet e arkitekturës italiane të periudhës fashiste, me elemente të përpunuara të neoklasikës së vonë shqiptare, volumetri simetrike dhe detaje funksionale të përshtatura për klimën e Durrësit.
🏛️ Karakteristikat arkitektonike:
- Struktura dykatëshe me planimetri të rregullt dhe simetri në fasadë.
- Përdorimi i elementeve dekorativë të përmbajtur – korniza gëlqerore, dritare të harkuara dhe ballkone me parmakë hekuri.
- Oborr i gjerë i brendshëm, tipik për shtëpitë qytetare të kohës, që shërbente si hapësirë sociale dhe pushimi.
- Lartësi e mureve e madhe për ajrosje natyrore dhe ndriçim të brendshëm.
🏡 Përdorimi dhe transformimet historike:
Pas vitit 1944, zona ku ndodhej banesa u shpall zonë ushtarake, dhe pronarët u detyruan të largohen. Në vend të tyre u vendosën ushtarakë të ardhur nga rrethet e tjera të Shqipërisë, duke ndryshuar kështu strukturën shoqërore të lagjes.
Megjithatë, kujtesa e banesës mbetet e gjallë përmes historive të banorëve të lagjes, që e kujtojnë si një qendër të vogël shoqërore — një vend ku organizoheshin dreka familjare, lojëra dhe mbrëmje me muzikë nga radioja “Magnadyne”, një luks për kohën.
🎭 Rëndësia kulturore:
- Dëshmon për ndikimet italiane në arkitekturën e qytetit të Durrësit gjatë periudhës së Mbretërisë Shqiptare.
- Përcjell kujtesën shoqërore të një lagjeje historike (Kala) dhe mënyrën e jetesës qytetare të fillimshekullit XX.
- Është pjesë e identitetit historik dhe urban të qytetit, duke ruajtur vlera arkitektonike, etnografike dhe shoqërore.